Transmisja internetowa pozwala uczestniczyć w sesji rady, konferencji, debacie, szkoleniu lub wydarzeniu bez obecności na miejscu. Dla części odbiorców może być jedyną realną możliwością poznania przebiegu spotkania. Sam fakt uruchomienia obrazu i dźwięku nie oznacza jednak, że przekaz jest dostępny.
Osoba głucha może nie zrozumieć wystąpień bez napisów lub tłumaczenia na polski język migowy. Osoba niewidoma może nie otrzymać informacji przedstawianych wyłącznie na slajdzie. Użytkownik korzystający z klawiatury może nie być w stanie uruchomić transmisji, zmienić głośności albo przejść do trybu pełnoekranowego. Osoba słabowidząca może natomiast nie odczytać prezentacji, jeżeli jest ona pokazywana w niewielkim oknie albo została zaprojektowana bez odpowiedniego kontrastu.
Dostępność transmisji nie jest więc wyłącznie zadaniem operatora kamery. Zależy od scenariusza wydarzenia, przygotowania prowadzących, używanej platformy, jakości dźwięku, sposobu prezentowania materiałów i działań podejmowanych po zakończeniu nadawania.
Transmisja na żywo i nagranie podlegają innym zasadom
Polska ustawa o dostępności cyfrowej wyłącza ze swojego zakresu multimedia nadawane na żywo. Podmiot publiczny nie ma na jej podstawie obowiązku zapewnienia podczas transmisji między innymi napisów rozszerzonych, transkrypcji ani audiodeskrypcji. Wyłączenie dotyczy jednak samego momentu nadawania.
Sytuacja zmienia się, gdy po zakończeniu wydarzenia nagranie pozostaje na stronie internetowej, w BIP, serwisie wideo albo innym kanale kontrolowanym przez podmiot publiczny. Materiał staje się wtedy nagraniem udostępnianym na żądanie i trzeba zapewnić jego dostępność cyfrową. Podmiot publiczny ma co do zasady 14 dni od zakończenia nadawania na dodanie napisów. W uzasadnionych przypadkach termin może zostać wydłużony maksymalnie do dwóch miesięcy.
Nie należy z tego wyciągać wniosku, że podczas transmisji dostępność nie ma znaczenia. Ustawowe wyłączenie oznacza brak określonego obowiązku wynikającego z ustawy o dostępności cyfrowej, a nie zakaz zapewnienia napisów, tłumaczenia PJM lub innych udogodnień. WCAG 2.2 przewiduje na poziomie AA napisy dla treści dźwiękowej przekazywanej na żywo. Ich celem jest umożliwienie osobom głuchym i słabosłyszącym śledzenia prezentacji w czasie rzeczywistym.
Jeżeli wydarzenie dotyczy istotnych informacji publicznych, praw mieszkańców, bezpieczeństwa, zdrowia, konsultacji albo decyzji wpływających na lokalną społeczność, dostępność warto zapewnić od razu. Odbiorca może potrzebować informacji w chwili jej przekazywania, a nie dopiero po przygotowaniu dostępnej wersji nagrania.
Plan dostępności powinien powstać razem ze scenariuszem wydarzenia
Napisy, tłumaczenie PJM i dostępne materiały nie powinny być dopisywane do wydarzenia dzień przed transmisją. Ich zapewnienie wpływa na sposób organizacji całego spotkania.
Przed wydarzeniem trzeba ustalić:
- jaki jest temat i znaczenie przekazywanych informacji,
- kto będzie odbiorcą transmisji,
- czy udział na żywo jest istotny,
- czy widzowie będą mogli zadawać pytania,
- jakie prezentacje, filmy i dokumenty zostaną pokazane,
- czy po zakończeniu transmisji nagranie pozostanie publiczne,
- kto odpowiada za przygotowanie dostępnej wersji materiału.
Jeżeli planowane są napisy na żywo, trzeba zapewnić usługę stenotypii, respeakingu albo odpowiednio przygotowanego systemu automatycznego z kontrolą człowieka. Tłumacz PJM musi znać temat wydarzenia, nazwiska uczestników, specjalistyczne pojęcia oraz plan wystąpień. Operator powinien natomiast wiedzieć, gdzie w obrazie znajdą się napisy i tłumacz, aby nie zasłaniać prezentacji ani podpisów rozmówców.
Brak takich ustaleń prowadzi do typowych problemów: napisy zakrywają nazwiska, tłumacz znika po zmianie kadru, slajdy są nieczytelne, a prowadzący odwołują się do materiałów, których odbiorca transmisji nie może zobaczyć.
Napisy na żywo wymagają czegoś więcej niż automatyczne rozpoznawanie mowy
Automatyczne napisy są coraz łatwiej dostępne w platformach konferencyjnych i serwisach wideo. Mogą poprawić odbiór transmisji, ale nie gwarantują poprawności.
System może mylić nazwiska, nazwy miejscowości, urzędowe skróty, liczby, kwoty, daty i pojęcia specjalistyczne. W debacie z udziałem kilku osób może mieć również problem z rozpoznaniem zmiany mówcy. Jeżeli uczestnicy mówią jednocześnie, siedzą daleko od mikrofonu albo w sali występuje pogłos, jakość napisów gwałtownie spada.
Podczas sesji rady lub konferencji błąd w napisach może zmienić sens wypowiedzi. Szczególnie niebezpieczne są pomyłki dotyczące terminów, wyników głosowania, nazw programów, danych liczbowych i podstaw prawnych.
Dlatego przed wydarzeniem warto przygotować słownik zawierający:
- imiona i nazwiska występujących osób,
- nazwy instytucji i miejscowości,
- nazwy projektów i programów,
- skróty używane podczas spotkania,
- terminy branżowe,
- przewidywane dane liczbowe.
Profesjonalna usługa tworzenia napisów na żywo pozwala osiągnąć znacznie większą dokładność niż niekontrolowany automat. W mniej formalnych wydarzeniach napisy automatyczne mogą być rozwiązaniem pomocniczym, ale organizator powinien znać ich ograniczenia i nie przedstawiać ich jako bezbłędnego zapisu.
Dobre nagłośnienie jest podstawą dostępnej transmisji
Nie da się stworzyć dobrych napisów ani zapewnić zrozumiałego odbioru bez odpowiedniej jakości dźwięku. Mikrofon stojący na środku dużej sali zwykle nie wystarcza.
Każda osoba zabierająca głos powinna mówić do mikrofonu. Dotyczy to również pytań z sali, krótkich komentarzy, odpowiedzi prowadzącego i wypowiedzi uczestników dyskusji. Zdanie „mnie dobrze słychać bez mikrofonu” odnosi się najwyżej do osób siedzących blisko, a nie do odbiorców transmisji, tłumacza ani osoby przygotowującej napisy.
Podczas wydarzenia warto przyjąć prostą zasadę: wypowiedź bez mikrofonu nie staje się częścią oficjalnego przekazu. Prowadzący powinien reagować, gdy uczestnik zaczyna mówić z miejsca, i poprosić o zaczekanie na mikrofon.
Przed rozpoczęciem transmisji należy sprawdzić:
- poziom dźwięku każdego mikrofonu,
- występowanie szumów i pogłosu,
- dźwięk z prezentowanych filmów,
- słyszalność pytań z sali,
- synchronizację dźwięku z obrazem,
- sposób przełączania między mikrofonami.
Jakość dźwięku wpływa na wszystkich odbiorców. Dla osoby słabosłyszącej, korzystającej z aparatu słuchowego albo oglądającej wydarzenie w hałaśliwym otoczeniu niewyraźny przekaz może stać się całkowicie niezrozumiały.
Tłumacz PJM musi być rzeczywiście widoczny
Samo dodanie tłumacza polskiego języka migowego nie gwarantuje dostępności. Jego wizerunek musi być dostatecznie duży, wyraźny i obecny przez cały czas, w którym przekazywana jest istotna treść.
Tłumacza nie należy umieszczać w bardzo małym oknie przy dolnej krawędzi obrazu. Ruch dłoni, mimika i ułożenie ciała są częścią języka, dlatego odbiorca musi móc je swobodnie obserwować.
Kadr powinien obejmować odpowiednią przestrzeń wokół tłumacza. Nie można ucinać dłoni podczas wykonywania znaków ani zasłaniać postaci napisami, logotypem, paskiem z nazwiskiem albo interfejsem odtwarzacza.
Tło powinno być spokojne i kontrastować z ubraniem. Wzorzyste elementy, osoby przechodzące za tłumaczem oraz migające ekrany utrudniają odbiór.
Przy prezentowaniu slajdów trzeba zdecydować, jak podzielić ekran między prezentację, osobę mówiącą i tłumacza. Zmiana widoku nie może prowadzić do chwilowego usuwania tłumacza z transmisji. Jeżeli transmisję realizuje zewnętrzna firma, warunek stałej i odpowiednio dużej ekspozycji tłumacza powinien znaleźć się w specyfikacji oraz scenariuszu realizacyjnym.
Napisy i tłumaczenie PJM nie są tym samym rozwiązaniem
Napisy przekazują język polski w formie pisanej. Polski język migowy jest odrębnym językiem, posiadającym własną gramatykę i sposób budowania wypowiedzi.
Dla części osób głuchych PJM może być podstawowym językiem, a rozbudowany tekst urzędowy może być trudniejszy do zrozumienia. Inni odbiorcy nie posługują się PJM, ale korzystają z napisów. Dotyczy to między innymi osób słabosłyszących, późno ogłuchłych, użytkowników oglądających materiał bez dźwięku oraz osób mających trudność ze zrozumieniem słabej jakości nagrania.
Nie należy więc traktować napisów i tłumaczenia PJM jako dwóch identycznych usług, między którymi zawsze wystarczy wybrać jedną. Zakres dostępności powinien wynikać z charakteru wydarzenia, potrzeb odbiorców i znaczenia informacji.
W przypadku wydarzenia skierowanego bezpośrednio do społeczności osób głuchych tłumaczenie PJM może mieć zasadnicze znaczenie. Przy szerokiej transmisji publicznej połączenie napisów i tłumaczenia zapewnia dostęp większej grupie odbiorców.
Prowadzący powinien opisywać to, co pokazuje
Podczas transmisji często padają zdania: „jak państwo widzą na wykresie”, „tutaj zaznaczono obszar inwestycji” albo „wyniki znajdują się w prawej kolumnie”. Dla osoby niewidomej takie wypowiedzi nie przekazują potrzebnej informacji.
Prowadzący powinien odczytywać najważniejsze dane i wyjaśniać znaczenie elementów wizualnych. Zamiast powiedzieć, że wykres pokazuje wzrost, warto podać, z jakiej wartości do jakiej nastąpiła zmiana. Omawiając mapę, należy nazwać ulice, granice obszaru i kierunki. Przy pokazywaniu projektu dokumentu trzeba wskazać, którego fragmentu dotyczy wypowiedź.
Nie oznacza to konieczności opisywania każdego elementu dekoracyjnego. Należy przekazać informacje potrzebne do zrozumienia argumentu, wyniku lub omawianej decyzji.
Takie rozwiązanie pomaga nie tylko osobom niewidomym. Z transmisji można korzystać podczas wykonywania innych czynności, w komunikacji miejskiej albo bez patrzenia przez cały czas na ekran. Dobrze opisana prezentacja pozostaje wtedy zrozumiała również w odbiorze wyłącznie dźwiękowym.
Slajdy trzeba przygotować z myślą o małym oknie transmisji
Prezentacja czytelna na dużym ekranie w sali może być całkowicie nieczytelna w transmisji oglądanej na telefonie. Drobny tekst, rozbudowane tabele i szczegółowe mapy po zmniejszeniu stają się jedynie niewyraźną grafiką.
Slajdy powinny zawierać niewielką ilość tekstu, czytelne nagłówki i wyraźny kontrast. Najważniejsze dane należy omówić ustnie. Nie należy wymagać od odbiorcy samodzielnego czytania kilku akapitów wyświetlanych przez kilkanaście sekund.
Jeżeli prezentacja zawiera dużo szczegółów, warto wcześniej lub równolegle opublikować dostępny plik albo stronę zawierającą te same informacje. Użytkownik może wtedy otworzyć materiał we własnym tempie, powiększyć go i korzystać z technologii wspomagającej.
Udostępnienie prezentacji po wydarzeniu nie rozwiązuje jednak wszystkich problemów. Sam plik PowerPoint lub PDF również musi mieć prawidłową strukturę, kolejność odczytu, opisy grafik i wystarczający kontrast.
Filmy odtwarzane podczas transmisji muszą mieć własne rozwiązania dostępności
Jeżeli podczas wydarzenia prezentowany jest wcześniej przygotowany film, reklama społeczna, animacja albo reportaż, powinien on posiadać napisy. Istotne informacje wizualne powinny być natomiast przekazane w ścieżce dźwiękowej, audiodeskrypcji lub odpowiednim opisie.
Nie należy zakładać, że napisy generowane dla transmisji prawidłowo przechwycą dźwięk odtwarzanego filmu. System może nie rozpoznać muzyki, kilku głosów, zmiennego tempa i materiału o innej jakości dźwięku.
Najlepiej przygotować film dostępny jeszcze przed wydarzeniem i przekazać operatorowi gotowy materiał. Trzeba też sprawdzić, czy napisy nie zostaną zasłonięte przez elementy transmisji.
Jeżeli film zawiera informacje ważne dla przebiegu spotkania, prowadzący powinien po jego zakończeniu krótko podsumować najważniejszy przekaz.
Osoby zdalne muszą mieć dostęp do udziału, nie tylko do oglądania
Niektóre wydarzenia pozwalają widzom zadawać pytania, brać udział w konsultacjach, głosowaniach albo dyskusji. Wtedy dostępność transmisji obejmuje także kanały interakcji.
Czat, formularz pytań i przyciski reakcji muszą działać z klawiaturą oraz być poprawnie opisane. Użytkownik powinien wiedzieć, czy pytanie zostało wysłane, odrzucone, oczekuje na moderację albo zostało przekazane prowadzącemu.
Nie można wymagać wyłącznie zabrania głosu przez mikrofon, jeżeli osoba może potrzebować formy tekstowej. Z drugiej strony uczestnik korzystający z PJM powinien mieć możliwość zadania pytania w swoim języku, jeżeli wydarzenie przewiduje taką formę udziału i zostało odpowiednio przygotowane.
Prowadzący powinien odczytywać pytania przesyłane tekstowo przed udzieleniem odpowiedzi. Dzięki temu ich treść staje się częścią ścieżki dźwiękowej i późniejszego nagrania.
Jeżeli wydarzenie ma charakter konsultacyjny, trzeba zadbać, aby dostępne kanały udziału były rzeczywiste. Samo umożliwienie oglądania transmisji nie oznacza zapewnienia możliwości uczestniczenia w debacie.
Odtwarzacz musi działać bez myszy
Użytkownik powinien móc uruchomić i zatrzymać transmisję, zmienić głośność, włączyć napisy oraz przejść do trybu pełnoekranowego za pomocą klawiatury.
Każdy przycisk musi mieć zrozumiałą nazwę. Czytnik ekranu nie powinien odczytywać elementu jedynie jako „przycisk” albo podawać nazwy technicznej pliku ikony.
Fokus musi być wyraźnie widoczny. Menu napisów lub ustawień nie może otwierać się wyłącznie po najechaniu kursorem. Po rozwinięciu dodatkowych opcji użytkownik powinien móc przejść po nich logicznie i zamknąć menu bez użycia myszy.
Autoodtwarzanie transmisji z dźwiękiem należy stosować bardzo ostrożnie. Niespodziewany dźwięk może przeszkadzać w korzystaniu z czytnika ekranu, utrudniać koncentrację i powodować dezorientację. Bezpieczniej pozwolić użytkownikowi świadomie uruchomić materiał.
Przed wydarzeniem należy sprawdzić nie tylko samą platformę, ale również sposób jej osadzenia na stronie. Dostępny odtwarzacz może stać się trudny do obsługi, jeżeli został umieszczony w nieprawidłowo opisanej ramce albo przykryty banerem cookies.
Informacje organizacyjne powinny być dostępne obok transmisji
Strona transmisji nie powinna składać się wyłącznie z odtwarzacza. Użytkownik potrzebuje informacji, czego dotyczy wydarzenie, kiedy się rozpoczyna, kto bierze w nim udział i jak długo może potrwać.
Warto opublikować:
- tytuł wydarzenia,
- datę i godzinę rozpoczęcia,
- przewidywany czas trwania,
- program,
- nazwiska i funkcje uczestników,
- informacje o napisach i tłumaczeniu PJM,
- sposób zadawania pytań,
- kontakt w razie problemów technicznych,
- linki do dostępnych materiałów.
Jeżeli rozpoczęcie transmisji się opóźnia, należy wyświetlić tekstowy komunikat. Sam nieruchomy obraz pustej sali nie informuje odbiorcy, czy transmisja działa i kiedy wydarzenie się rozpocznie.
W przypadku przerwy technicznej potrzebna jest jasna informacja tekstowa i, jeżeli to możliwe, dźwiękowa. Po wznowieniu prowadzący powinien krótko wyjaśnić, co się wydarzyło i czy w trakcie przerwy przekazano istotne informacje.
Trzeba przygotować procedurę awaryjną
Transmisja może zostać przerwana przez problem z internetem, platformą, sprzętem, napisami lub dźwiękiem. Dostępność powinna być częścią planu awaryjnego.
Jeżeli przestają działać napisy na żywo, organizator powinien wiedzieć, czy można uruchomić rozwiązanie zastępcze, zamieścić komunikat albo przekazać później pełny zapis tekstowy. Jeżeli tłumacz PJM traci połączenie, potrzebna jest decyzja, czy wydarzenie można kontynuować bez niego, czy należy zrobić przerwę.
Przy istotnych wydarzeniach warto przewidzieć zapasowe połączenie, dodatkowy mikrofon i osobę odpowiedzialną za monitorowanie jakości przekazu. Operator techniczny nie zawsze zauważy, że napisy zniknęły albo tłumacz został zasłonięty, jeśli jednocześnie wykonuje wiele innych zadań.
Dobrą praktyką jest wyznaczenie osoby, która ogląda transmisję jak zwykły odbiorca. Powinna kontrolować obraz, dźwięk, napisy, widoczność tłumacza i działanie kanałów pytań.
Po zakończeniu wydarzenia zaczyna się drugi etap pracy
Nagrania nie należy publikować automatycznie bez sprawdzenia. Trzeba ustalić, czy zapis jest kompletny, czy dźwięk jest zrozumiały i czy dostępne są wszystkie istotne informacje.
Automatyczne napisy używane podczas transmisji powinny zostać poprawione. Należy zweryfikować nazwiska, liczby, terminy i znaczenie wypowiedzi. Jeżeli nagranie zawiera ważne informacje przekazane wyłącznie wizualnie, trzeba przygotować audiodeskrypcję albo odpowiednią alternatywę tekstową, zależnie od wymagań i konstrukcji materiału. WCAG wymaga napisów dla nagranych treści dźwiękowych w multimediach zsynchronizowanych, a opis informacji wizualnych ma zapewnić dostęp osobom, które nie mogą ich zobaczyć.
Wielogodzinne nagranie warto podzielić na rozdziały albo dodać znaczniki czasu. Użytkownik powinien móc odnaleźć konkretny punkt porządku obrad, wystąpienie lub odpowiedź bez odtwarzania całego materiału.
Obok nagrania można opublikować:
- porządek wydarzenia,
- listę uczestników,
- prezentacje,
- protokół lub podsumowanie,
- poprawione napisy,
- transkrypcję,
- znaczniki czasu,
- informacje o zmianach i przerwach technicznych.
Tak przygotowany materiał jest użyteczny również dla osób, które nie potrzebują szczególnych rozwiązań dostępności, ale chcą szybko odnaleźć konkretną informację.
Napisy nie zastępują protokołu ani dostępnej treści tekstowej
Transmisja nie powinna być jedynym sposobem przekazania ważnej informacji publicznej. Wielogodzinny film jest trudny do przeszukiwania, cytowania i porównywania.
Jeżeli podczas wydarzenia ogłoszono wyniki, terminy, zasady naboru albo decyzje, należy opublikować je również jako zwykły tekst. Odbiorca nie powinien być zmuszony do odszukiwania informacji w nagraniu.
Dotyczy to szczególnie sesji, konferencji prasowych, konsultacji społecznych i spotkań informacyjnych. Transmisja dokumentuje przebieg wydarzenia, ale nie zastępuje uporządkowanej komunikacji.
Dostępny artykuł, protokół, uchwała lub komunikat powinny stanowić podstawowe źródło informacji. Film może je uzupełniać, pokazując pełny kontekst i wypowiedzi uczestników.
Wymagania trzeba wpisać do umowy z realizatorem
Jeżeli transmisję obsługuje firma zewnętrzna, nie wystarczy ogólne polecenie, aby materiał był dostępny. Zakres usługi powinien zostać opisany w sposób możliwy do sprawdzenia.
Umowa lub opis zamówienia mogą określać:
- obsługę napisów na żywo,
- sposób prezentowania tłumacza PJM,
- minimalny rozmiar jego okna,
- zakaz zasłaniania tłumacza i napisów,
- wymagania dotyczące jakości dźwięku,
- obsługę odtwarzacza klawiaturą,
- rejestrowanie osobnych ścieżek,
- przygotowanie poprawionych napisów po wydarzeniu,
- format przekazywanych plików,
- terminy dostarczenia dostępnego nagrania,
- obowiązek usuwania błędów bez dodatkowego wynagrodzenia.
Trzeba również ustalić, kto publikuje materiał i kto sprawdza jego dostępność. Wykonawca może dostarczyć pliki, ale podmiot publiczny nadal powinien zweryfikować rezultat przed umieszczeniem go w serwisie.
Dostępna transmisja wymaga współpracy całego zespołu
Operator odpowiada za obraz i dźwięk, ale nie może sam zapewnić dostępności całego wydarzenia. Potrzebne jest współdziałanie organizatora, prowadzących, tłumaczy, osób tworzących napisy, administratora strony i osoby odpowiedzialnej za późniejszą publikację nagrania.
Prowadzący musi pilnować używania mikrofonów, przedstawiać osoby zabierające głos i opisywać istotne materiały wizualne. Prelegenci powinni przygotować czytelne slajdy. Operator musi zachować widoczność tłumacza oraz napisów. Administrator powinien sprawdzić dostępność strony i odtwarzacza. Redaktor odpowiada za udostępnienie programu, materiałów, napisów i tekstowego podsumowania.
Jeżeli zadania te nie zostaną wcześniej rozdzielone, każdy może założyć, że dostępnością zajmuje się ktoś inny.
Dostępna transmisja nie jest pojedynczą funkcją techniczną. Jest dobrze zaprojektowanym procesem komunikacji, w którym obraz, dźwięk, tekst i udział odbiorców zostały potraktowane jako równorzędne elementy.
Ustawowe wyłączenie transmisji na żywo nie powinno być traktowane jako powód do pomijania potrzeb części publiczności. Szczególnie w przypadku istotnych informacji publicznych uczestnictwo po zakończeniu wydarzenia nie zawsze jest równoważne uczestnictwu w czasie rzeczywistym.
Celem nie jest więc jedynie uruchomienie sygnału wideo. Odbiorca powinien móc zrozumieć przekaz, poznać informacje przedstawiane na ekranie, skorzystać z dostępnych mechanizmów udziału i wrócić później do uporządkowanego nagrania. Dopiero wtedy transmisja rzeczywiście poszerza dostęp do wydarzenia, zamiast przenosić istniejące bariery do internetu.