Film opublikowany na stronie urzędu lub instytucji może przekazywać informacje, których nie da się odtworzyć na podstawie samego obrazu albo samego dźwięku. Wypowiedzi uczestników, nazwiska rozmówców, teksty widoczne na ekranie, prezentowane dokumenty i sposób wykonania określonej czynności mogą być niedostępne dla części odbiorców.
Samo umieszczenie materiału na popularnej platformie nie rozwiązuje tego problemu. Film może działać technicznie, a jednocześnie pozostawać niezrozumiały dla osoby głuchej, słabosłyszącej, niewidomej albo korzystającej z nagrania bez możliwości włączenia dźwięku. Dostępność wymaga dobrania właściwego rozwiązania do informacji zawartych w materiale.
Napisy, transkrypcja i audiodeskrypcja nie są trzema nazwami tej samej usługi. Każde z tych rozwiązań odpowiada na inne potrzeby i przekazuje inny zakres informacji.
Napisy przekazują treść dźwiękową filmu
Napisy umożliwiają odbiór wypowiedzi bez słuchania ścieżki dźwiękowej. Powinny obejmować wszystkie istotne treści mówione, a nie tylko skróconą wersję wypowiedzi.
W filmie informacyjnym należy zapisać pełne wypowiedzi lektora i rozmówców. Jeżeli na ekranie występuje kilka osób, napisy powinny pozwalać rozpoznać, kto w danym momencie mówi. Nie zawsze trzeba powtarzać imię i nazwisko przy każdym zdaniu. Można wykorzystać położenie napisów, podpis rozmówcy albo czytelne oznaczenie zmiany osoby mówiącej.
WCAG wymaga zapewnienia napisów dla nagranych materiałów zawierających zsynchronizowany obraz i dźwięk. Nie chodzi przy tym o dowolny tekst wyświetlony pod filmem, lecz o napisy powiązane czasowo z wypowiedziami.
Napisy powinny pojawiać się w momencie wypowiadania słów, pozostawać na ekranie wystarczająco długo i nie zasłaniać istotnych elementów obrazu. Zbyt szybkie wyświetlanie utrudnia czytanie, a duże opóźnienie powoduje, że tekst przestaje odpowiadać temu, co dzieje się na ekranie.
Napisy rozszerzone zawierają więcej niż dialog
W dostępnych materiałach wideo ważne są nie tylko wypowiedzi. Znaczenie mogą mieć również dźwięki otoczenia, muzyka, sygnały ostrzegawcze, śmiech publiczności albo odgłos wskazujący na rozpoczęcie określonej czynności.
Jeżeli taki dźwięk wpływa na zrozumienie filmu, powinien zostać opisany w napisach. Można użyć zapisów takich jak:
„[sygnał alarmowy]” „[oklaski]” „[spokojna muzyka]” „[dzwonek telefonu]”
Nie ma potrzeby opisywania każdego dźwięku występującego w tle. Informację należy dodać wtedy, gdy bez niej odbiorca może nie zrozumieć reakcji uczestników, zmiany sytuacji albo sensu sceny.
Napisy obejmujące wypowiedzi oraz istotne informacje dźwiękowe są często nazywane napisami rozszerzonymi. To właśnie taki zakres jest potrzebny osobom głuchym i słabosłyszącym, które nie odbierają pełnej ścieżki dźwiękowej.
Napisy automatyczne wymagają sprawdzenia
Platformy wideo potrafią automatycznie rozpoznawać mowę i generować napisy. Jest to użyteczne wsparcie, ale nie powinno być traktowane jako gotowy rezultat.
Automat może pomylić nazwiska, nazwy miejscowości, terminy specjalistyczne, liczby i skróty. Może też nieprawidłowo podzielić zdania albo nie rozpoznać osoby mówiącej. Szczególnie dużo błędów pojawia się przy słabej jakości dźwięku, hałasie, pogłosie i wypowiedziach kilku osób.
W materiale urzędowym jedna pomylona liczba może całkowicie zmienić sens informacji. Błędnie zapisany termin naboru, numer telefonu, kwota, data albo adres nie jest drobną usterką językową.
Automatyczne napisy mogą być punktem wyjścia. Przed publikacją trzeba je przeczytać, poprawić i porównać z nagraniem. Należy zweryfikować zwłaszcza dane własne, nazwy instytucji, podstawy prawne, terminy, wartości liczbowe i dane kontaktowe.
Napisy otwarte i zamknięte
Napisy mogą zostać na stałe umieszczone w obrazie albo dodane jako osobna ścieżka możliwa do włączenia przez użytkownika.
Napisy wbudowane na stałe są widoczne zawsze. Użytkownik nie może ich wyłączyć, zmienić rozmiaru ani dostosować sposobu wyświetlania. Ich zaletą jest to, że pozostają widoczne także po udostępnieniu filmu w miejscach, które nie obsługują dodatkowych ścieżek.
Napisy dodane jako osobny plik lub ścieżka mogą być włączane i wyłączane. Odtwarzacz może pozwalać na zmianę ich wyglądu, języka albo wielkości. Takie rozwiązanie daje użytkownikowi większą kontrolę.
Niezależnie od wybranej metody napisy muszą być czytelne, zsynchronizowane i kompletne. Nie należy umieszczać ich na tle, z którym nie mają wystarczającego kontrastu. Trzeba również sprawdzić, czy odtwarzacz pozwala uruchomić napisy za pomocą klawiatury.
Transkrypcja jest tekstową wersją materiału
Transkrypcja przedstawia treść nagrania w formie tekstowej. Może obejmować wypowiedzi, wskazanie rozmówców, najważniejsze dźwięki oraz informacje wizualne potrzebne do zrozumienia materiału.
Nie musi być zapisem każdej pauzy, powtórzenia i przejęzyczenia. Powinna jednak wiernie oddawać sens wypowiedzi i nie usuwać informacji istotnych dla odbiorcy.
Transkrypcję można umieścić bezpośrednio pod filmem albo na osobnej podstronie połączonej opisowym linkiem. Najlepiej publikować ją w HTML, ponieważ taki tekst łatwo powiększyć, przeszukać, skopiować i odczytać za pomocą technologii wspomagającej.
Dokument PDF zawierający transkrypcję może stanowić wersję dodatkową, ale nie powinien być jedyną formą dostępu. Jeżeli PDF nie ma prawidłowej struktury, sam również może być niedostępny.
Transkrypcja nie zawsze zastępuje napisy
Transkrypcja i napisy zawierają podobne informacje, ale służą do innego sposobu korzystania z materiału.
Napisy pozwalają jednocześnie oglądać film i śledzić wypowiedzi. Jest to ważne, gdy obraz pokazuje prezentację, demonstrację, reakcje uczestników albo przebieg wydarzenia.
Transkrypcja umożliwia poznanie treści bez odtwarzania filmu. Może być szczególnie użyteczna dla osób, które wolą czytać, korzystają ze słabego połączenia internetowego, nie mogą włączyć dźwięku albo chcą szybko odnaleźć konkretną informację.
Nie należy jednak zakładać, że opublikowanie transkrypcji automatycznie zwalnia z przygotowania napisów do każdego nagranego filmu. Kryterium WCAG dotyczące nagranych materiałów zsynchronizowanych wymaga napisów dla treści dźwiękowej.
Transkrypcja jest wartościowym uzupełnieniem, ale nie zawsze zapewnia równoważne korzystanie z filmu podczas jego odtwarzania.
Audiodeskrypcja opisuje ważne informacje wizualne
Audiodeskrypcja jest dodatkowym opisem słownym przekazującym treści widoczne na ekranie, których nie można poznać na podstawie samego dźwięku.
Może opisywać osoby, miejsce, wykonywane czynności, zmianę sceny, tekst pojawiający się na ekranie albo informacje prezentowane wyłącznie za pomocą obrazu.
Przykładem może być film instruktażowy, w którym prowadzący nie opisuje wykonywanych ruchów, lecz jedynie pokazuje je na ekranie. Osoba niewidoma słyszy muzykę i krótkie komentarze, ale nie wie, co właściwie należy zrobić.
Audiodeskrypcja powinna zostać umieszczona w przerwach między wypowiedziami i innymi istotnymi dźwiękami. Nie może zagłuszać dialogów ani wprowadzać informacji, które nie wynikają z obrazu.
Na poziomie AA WCAG wymaga audiodeskrypcji nagranego materiału wideo, gdy obraz przekazuje informacje potrzebne do zrozumienia treści.
Nie każdy film wymaga rozbudowanej audiodeskrypcji
Zakres potrzebnego opisu zależy od konstrukcji materiału.
Jeżeli osoba występująca w filmie dokładnie opisuje wszystko, co znajduje się na ekranie, dodatkowa audiodeskrypcja może nie wnosić istotnych informacji. Podobnie może być w przypadku prostego nagrania wypowiedzi, gdy obraz przedstawia wyłącznie osobę mówiącą, a jej tożsamość została podana w dźwięku.
Inaczej należy ocenić film, w którym pojawiają się wykresy, plansze, mapy, pokazywane dokumenty, prezentacja slajdów lub demonstracja czynności. Jeżeli informacje te nie są odczytywane przez prowadzącego, osoba niewidoma traci część przekazu.
Dobrym rozwiązaniem jest uwzględnianie dostępności już podczas pisania scenariusza. Prowadzący może naturalnie wypowiadać informacje widoczne na ekranie, na przykład zamiast powiedzieć „wynik widać na wykresie”, wyjaśnić, że liczba zgłoszeń wzrosła z 200 do 350.
Takie podejście ogranicza zakres dodatkowej audiodeskrypcji i poprawia zrozumiałość filmu również dla osób oglądających go bez patrzenia na ekran.
Tekst widoczny na ekranie trzeba także przekazać w dźwięku lub opisie
Filmy instytucjonalne często zawierają plansze z datą, adresem, nazwiskiem rozmówcy, numerem telefonu albo wezwaniem do określonego działania.
Jeżeli informacja pojawia się wyłącznie jako tekst na ekranie, osoba niewidoma może jej nie poznać. Nie wystarczy, że plansza jest widoczna przez kilka sekund.
Najważniejsze dane powinny zostać wypowiedziane przez lektora, osobę występującą w filmie albo przekazane w audiodeskrypcji. Powinny też znaleźć się w opisie filmu lub transkrypcji.
Zasada ta dotyczy również podpisów rozmówców. Jeżeli film przedstawia wypowiedź eksperta, trzeba przekazać jego imię, nazwisko i funkcję w sposób dostępny dźwiękowo.
Nie należy oczekiwać, że użytkownik sam odczyta planszę albo zatrzyma nagranie w odpowiednim momencie.
Odtwarzacz również musi być dostępny
Nawet poprawnie przygotowane napisy i audiodeskrypcja nie pomogą, jeżeli użytkownik nie może ich uruchomić.
Odtwarzacz powinien być obsługiwany za pomocą klawiatury. Użytkownik musi mieć możliwość uruchomienia i zatrzymania filmu, regulacji dźwięku, włączenia napisów, wyboru ścieżki oraz przejścia do trybu pełnoekranowego.
Fokus powinien być widoczny, a przyciski prawidłowo nazwane. Ikona bez dostępnej etykiety może zostać odczytana przez czytnik ekranu jako nieopisany przycisk.
Funkcja napisów nie może być dostępna tylko po najechaniu myszą. Menu wyboru języka lub ścieżki powinno działać również z klawiaturą.
Standard EN 301 549 obejmuje nie tylko obecność napisów i audiodeskrypcji, lecz również możliwość ich odtwarzania, synchronizację i zachowanie tych danych podczas przekazywania lub przetwarzania materiału.
Materiał zamieszczony na zewnętrznej platformie nadal trzeba sprawdzić
Urząd może osadzić film z serwisu społecznościowego albo platformy wideo. Nie oznacza to jednak, że odpowiedzialność za sposób publikacji znika.
Trzeba sprawdzić, czy napisy są dostępne, czy zostały poprawione, czy odtwarzacz działa z klawiaturą i czy użytkownik może łatwo odnaleźć transkrypcję.
Jeżeli platforma nie pozwala zapewnić pełnej dostępności, warto opublikować potrzebne alternatywy na własnej stronie. Można umieścić film jako element dodatkowy, a pod nim udostępnić tekst, dane kontaktowe, opis wizualny i najważniejsze informacje.
Dotyczy to także mediów społecznościowych. Ministerstwo Cyfryzacji wskazuje, że treści publikowane przez podmioty publiczne w portalach społecznościowych również powinny być dostępne cyfrowo.
Nie wystarczy więc przygotować dostępnej wersji na stronie urzędu, a następnie opublikować w mediach społecznościowych film bez napisów i bez opisu.
Transmisja na żywo i nagranie to dwa różne etapy
Transmisje z sesji, konferencji, wydarzeń i spotkań często pozostają dostępne po zakończeniu nadawania. Wtedy materiał przestaje być wyłącznie przekazem na żywo i staje się nagraniem dostępnym na żądanie.
Ministerstwo Cyfryzacji wskazuje, że ustawa o dostępności cyfrowej nie obejmuje multimediów nadawanych na żywo. Gdy jednak nagranie po zakończeniu transmisji pozostaje na stronie, należy zapewnić jego dostępność.
Nie oznacza to, że podczas transmisji nie warto stosować napisów na żywo, tłumaczenia na polski język migowy lub innych rozwiązań. W wielu sytuacjach będzie to potrzebne ze względu na charakter wydarzenia i potrzeby uczestników.
Organizator powinien jednak osobno zaplanować działania po zakończeniu transmisji. Automatyczne napisy trzeba poprawić, materiał opisać, a jeżeli obraz zawiera istotne informacje niewystępujące w dźwięku, zapewnić odpowiednią alternatywę.
Pozostawienie wielogodzinnego nagrania bez jakiejkolwiek struktury również utrudnia dostęp. Warto dodać opis, podział na rozdziały, znaczniki czasu albo spis omawianych tematów.
Tłumaczenie na polski język migowy nie zastępuje napisów
Polski język migowy jest odrębnym językiem. Dla części osób głuchych może być podstawowym sposobem komunikacji, dlatego tłumaczenie PJM stanowi ważne rozwiązanie dostępności.
Nie oznacza to jednak, że obecność tłumacza pozwala zrezygnować z napisów. Nie każda osoba głucha posługuje się PJM, a napisy pomagają również osobom słabosłyszącym, cudzoziemcom, użytkownikom oglądającym film bez dźwięku i osobom mającym trudność ze zrozumieniem nagrania.
Podobnie same napisy nie zawsze zastępują tłumaczenie PJM, szczególnie gdy wydarzenie jest kierowane do społeczności osób głuchych albo dotyczy ważnych informacji publicznych.
Wybór rozwiązań powinien wynikać z charakteru materiału, grupy odbiorców i znaczenia przekazywanych informacji. Nie należy traktować różnych form dostępności jako zamienników wybieranych wyłącznie według najniższego kosztu.
Dostępność trzeba planować przed nagraniem
Najdroższy i najmniej skuteczny model polega na przygotowaniu gotowego filmu, a następnie próbie dodania dostępności tuż przed publikacją.
Znacznie łatwiej uwzględnić ją w scenariuszu. Osoby występujące mogą przedstawiać się w wypowiedzi, odczytywać istotne dane z plansz i opisywać wykonywane czynności. Operator może pozostawić miejsce na napisy, a montażysta zadbać, żeby tekst nie był zasłaniany przez elementy interfejsu.
Już na etapie zamówienia filmu trzeba określić, kto odpowiada za napisy, korektę, transkrypcję, audiodeskrypcję i publikację plików. Sam zapis, że materiał ma być zgodny z WCAG, może nie wystarczyć, jeżeli wykonawca nie zna oczekiwanego zakresu.
W odbiorze należy sprawdzić nie tylko jakość obrazu i dźwięku. Trzeba również ocenić kompletność napisów, poprawność danych, synchronizację, dostępność odtwarzacza i zgodność transkrypcji z nagraniem.
Co powinna zawierać procedura publikacji filmu
Instytucja regularnie publikująca materiały wideo powinna ustalić prostą procedurę. Pozwala ona uniknąć każdorazowego podejmowania decyzji od początku.
Procedura może określać:
kto przygotowuje napisy, kto odpowiada za korektę, kiedy potrzebna jest transkrypcja, jak ocenia się potrzebę audiodeskrypcji, kto zatwierdza materiał przed publikacją, gdzie przechowywane są pliki źródłowe i pliki napisów, jak postępować z transmisjami pozostającymi w serwisie, jak publikować materiał w mediach społecznościowych.
Warto także przygotować standardowy opis filmu zawierający temat, czas trwania, uczestników, najważniejsze informacje i link do transkrypcji.
Dzięki temu dostępność nie zależy wyłącznie od wiedzy jednej osoby ani od dodatkowej interwencji po zgłoszeniu użytkownika.
Sam obraz i sam dźwięk nie zawsze przekazują tę samą informację
Dostępny film powinien pozwalać poznać przekaz niezależnie od tego, czy użytkownik słyszy dźwięk, widzi obraz i może obsłużyć odtwarzacz myszą.
Napisy przekazują wypowiedzi i ważne dźwięki. Transkrypcja daje dostęp do treści w formie tekstowej. Audiodeskrypcja wyjaśnia znaczące informacje wizualne. Dostępny odtwarzacz pozwala z tych rozwiązań rzeczywiście skorzystać.
Nie każdy materiał wymaga identycznego zestawu działań. Prosta wypowiedź do kamery może potrzebować przede wszystkim poprawnych napisów i tekstowego opisu. Film instruktażowy oparty na obrazie może wymagać rozbudowanej audiodeskrypcji. Wielogodzinna transmisja powinna zostać dodatkowo uporządkowana i opisana.
Najważniejsze jest przeanalizowanie, gdzie znajduje się informacja. Jeżeli część przekazu występuje wyłącznie w dźwięku, potrzebna jest forma wizualna lub tekstowa. Jeżeli istotna treść znajduje się tylko w obrazie, trzeba przekazać ją również dźwiękiem albo tekstem.
Dostępność filmu nie polega na mechanicznym dodaniu jednego pliku z napisami. Polega na zapewnieniu, że każdy odbiorca może zrozumieć materiał i dotrzeć do najważniejszych informacji bez względu na sposób, w jaki korzysta z treści.